Thứ Bảy, ngày 22 tháng 11 năm 2014

Chuyện tình giữa Hòa Thượng Liên Hoa và Công-Chúa Long Thành có thật chăng? (2)

III – Cuốn tiểu thuyết Chuyện tình của Liên Hoa Hòa Thượng của Thích Như Điển.
Long Vị của Hòa Thượng Liên-Hoa và Thần Vị của Công Chúa Long-Thành, ở bàn thờ Tổ, tại chùa Từ Ân, Sàigòn. [Nguồn : Di tích và Danh thắng – Chùa Việt Nam – Xưa và Nay – Chùa Từ Ân (quận 6)
1) Tác giả.
Theo Chùa Viên Giác ở Đức, ông Như Điển là một thầy tu rất thông thái, học rộng biết nhiều. Ông biết lắm ngoại ngữ như tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Nhật, tiếng Phổ Thông Trung quốc, cũng như cổ ngữ, như chữ Hán, chữ Phạn, chữ Pali…, và có nhiều bằng cấp, như Cử Nhân Giáo Dục và Cao Học Phật Giáo. Ông có trách nhiệm trong nhiều hội Phật Giáo ở Hải Ngoại và thủ tọa ở Niệm Phật Đường Viên Giác tại Hannover, Đức Quốc. Ông đã dịch nhiều kinh sách như Tịnh Độ Tông Nhật Bản, Thiền Lâm Tế Nhật Bản, Đại Đường Tây Vực Ký…, và đã sáng tác các chuyện tiểu thuyết, như Chiên Sĩ Áo Vàng, Người Xuất Gia, Đã Một Lần Như Thế… Ông xin tỵ nạn tại Đức năm 1977. (Nguồn : tayphuongtinhdo.com, và Wikipedia).
Thật tình, tôi chưa có hân hạnh đọc các bài dịch và các bài sáng tác của ông Như Điển. Có chăng, vì hiếu kỳ, tôi có đọc qua Chuyện tình của Liên Hoa Hòa Thượng, nhưng không đọc hết cả cuốn tiểu thuyết nầy.
2) Cuốn Tiểu Thuyết Chuyện Tình của Liên-Hoa Hòa Thượng. CTLHHT.
Như đã trình ở trên, tôi chỉ đọc thoáng qua cuốn tiểu thuyết Chuyện tình của Liên-Hoa Hòa Thượng – CTLHHT, (Nhà Xuất Bản Chùa Viên Giác, Hannover, Đức Quốc, 2011), chẳng những đọc thoáng qua, mà có hàng trăm trang, tôi cũng không đọc đến.
Cuốn tiểu thuyết dày 632 trang, gồm 12 chương. Trong chương thứ 12, ông Như Điển cho biết « trong khi tịnh tu, nhập thất tại Tu Viện Đa Bảo, Úc Đại Lợi lần thứ 7 », ông đã phóng tác ra cuốn tiểu thuyết nầy. Ông viết : « Khi đọc đến trang 231 (cuốn LSPGĐT) thì câu chuyện của Hòa Thượng Liên Hoa lại hiện ra trước mắt mình. Đây là một câu chuyện hay, có thật, có thể là 98%, tôi tin như vậy, vì có 2 long vị và bài vị của Hòa Thượng và Hoàng Cô tại Chùa Từ Ân là bằng chứng. Do đó tôi nảy ra ý định là nên phóng tác từ chuyện này thành một quyển tiểu thuyết lấy tên là “Chuyện tình của Liên Hoa Hòa Thượng”.».
Ông tự nhận là các thư từ (thư tình) và chiếu chỉ đều do ông « sáng tác » ra (CTLHHT, trang 624, 625), ông cũng tự nhận là ông « rất thận trọng cho mọi việc, nhất là phương diện lịch sử.» (CTLHHT, trang 627)…
Văn phong của cuốn tiểu thuyết nầy là văn phong của thế kỷ thứ 21, rất « thời thượng, đương đại ». Tiếu thuyết dày 632 trang vì thường chép theo nguyên văn các sự tích các chùa, các vị Thiền Sư, các Chúa Nguyễn, các bài kệ, những sắc phong Tăng Cang, Trú Trì…, ở cuốn LSPGĐT. Một số Phật Pháp thì trích ở cuốn Phật Quang Đại Từ Điển của Hòa Thượng Thích Quảng-Độ dịch. Các kinh xưa và nay, như kính Sám Hối : «  Đệ tử kính lạy, Đức Phật Thích Ca, Phật A Di Đà…», cùng những bài ca dao, tục ngữ, bài thơ, bài văn của các văn nhân, thi sĩ, như Nguyễn Du, Tản Đà, … nói về tình yêu giữa trai gái, cũng được đưa thêm vào để gán cho các nhân vật của cuốn tiểu thuyết, tụng niệm hay giãi bày tâm sự…
3) Ý kiến của tôi.
Trước hết để tránh sự hiểu lầm, tôi xin trình là tôi đã quy y, tôi là một phật tử, một phật tử nhỏ bé, nghĩa là tôi không biết nhiều về Phật Pháp, Kinh Điển, chứ đừng nói gì về các giới luật mà chư tăng, chư ni phải giữ ở chốn thiền môn.
Tôi không biết trong lúc « tịnh tu, nhập thất », chư tăng, chư ni phải tu học, hay để thì giờ viết tiểu thuyết ?
a) Sự thật 98 %.
98 % không phải là 100 %, nghĩa là chuyện không có thật, mà đã không có thật thì 98 % hay 50 % hay 0 % cũng như nhau. Thế mà ở chương 11, ông Như Điên khẳng định « Câu chuyện thật về Hòa Thượng Liên Hoa » !
b) Thận trọng về phương diện lịch sử.
Ông Như Điển nói là ông « thận trọng về lịch sử », nhưng sự thật thì ông không thận trọng gì cả. Nói về các nhân vật lịch sử, mà ông Như Điển không tra cứu sách vở, ông viết một cách rất bừa bãi, ông đã cho :
- Hoàng Hậu Hiếu-Khang còn tại thế, ít nhất cũng vào năm 1817, để nghe Hòa Thượng Liên-Hoa giảng về Phật Pháp (CTLHHT, chương 3), trong khi sự thật là Hoàng Hậu Hiếu-Khang đã băng (mất) năm Tân-Mùi (1811) (Đại Nam Liệt Truyện, tập 2, trang 21). Đã lầm lẫn Thừa-Thiên Hoàng Hậu với Thuận-Thiên Hoàng Hậu (CTLHHT, trang 283)…
- Hoàng Cô và Công Chúa Long-Thành là hai người khác nhau. Hoàng Cô là em vua Gia Long (CTLHHT, trang 102), và Thái Trưởng Công Chúa Long-Thành là con vua Gia Long (CTLHHT, trang 105)… Sự thật là Thái Trưởng Công Chúa Long-Thành và Hoàng Cô chỉ một người. Bà là chị cả, cùng mẹ với Thế-Tổ. (xem NPTTP, trang 227, hay BAVH, 1923, tập 3, bản đồ số XLVI, về Lăng Thiên-Thụ, Lăng của Thế-Tổ).
- Chùa Giác Hoàng ở Nội Cung (CTLHHT, trang 379). Ở Huế có thành Huế (Đô Thành hay Kinh Thành) ở trong thành nầy có các cơ quan hành chánh như lục bộ…, và có dân ở. Nội thành (thường là nói là trong Nội, đó là Hoàng Thành, ở trong Kinh Thành), ở đây, chỉ có các quan, vào chầu triều để làm việc, được vào mà thôi, chứ không được ở; ở đây chỉ có những nhân viên, người trong Hoàng Tộc tạm ở (không được đem theo gia đình vào) để lo coi sóc các cơ sở, và một số quân lính canh giữ Hoàng Thành. Đại Nội (Tử Cấm Thành hay Cung Thành), ở đây, có các nội cung, do những cung nhân và thái giám coi sóc, không ai được vào, trừ có chiếu chỉ đặc biệt. Sự thật chùa Giác Hoàng nằm ở trong thành Huế, gần cửa Thượng Tứ (hiện giờ thì không còn chùa nầy nữa), chứ không nằm trong Nội và trong Đại Nội. Ở Đại Nội có chùa (am) Phước Thọ, do các Sư Cô đảm nhiệm. Chùa Giác Hoàng do Thánh-Tổ xây năm 1839…
Còn rất nhiều nữa, nhưng tôi không trích ra, làm bài viết quá dài, và vì tôi không đọc hết cuốn tiểu thuyết.
c) Đã đọc cuốn LSPGĐT, mà còn lẫn lộn ngược xuôi.
- Thiền Sư Phật-Ý là Sư Phụ của Hòa Thượng Liên-Hoa (CTLHHT, trang 351), trong khi cuốn LSPGĐT cho là Thiền Sư Phật-Ý và Thiền Sư Liễu-Đạt (Liên-Hoa) là sư huynh, sư đệ cùng tông phái Lâm Tế (LSPGĐT, Tập II, trang 268)…
- Thiền Sư Viên-Quang là Sư Đệ của Thiền Sư Liên-Hoa (CTLHHT trang 364), trong khi LSPGĐT cho là Thiền Sư Viên-Quang quy y, thọ giáo với Thiền Sư Phật-Ý (LSPGĐT, Tập II, trang 293), nghĩa là Thiền Sư Liên-Hoa là Sư Thúc của Thiền Sư Viên-Quang…
Thôi thi khó mà trích ra cho hết những cẩu thả viết về lịch sử, cùng sự lẫn lộn ngược xuôi, trong cuốn tiểu thuyết nầy !
Tôi có cảm tưởng là, thay vì đọc cuốn LSPGĐT để học hỏi, tìm hiểu thêm các Đại Danh Tăng, các Đại Thiền Sư đã làm lịch sử vẻ vang cho Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam, thì ông Như Điển, khi đọc đến những trang 231, đã hoa mắt và chỉ thấy có câu chuyên nầy mà thôi…
d) Đã chạm tới thanh danh của chốn Thiền Môn.
- Ngay cả ngày nay, trong một gia đình lễ giáo, con cái không được « nghe lóm » (nghe lỏm, nghe lóng) chuyện của cha mẹ, thế mà trong CTLHHT (trang 369) có câu « Cả 2 chú Mật Đĩnh và Mật Hạnh đều ra chiều đắc ý khi nghe lóm được câu chuyện trao đổi giữa hai vị quan nầy »…
- Tả những chuyện nghe lóm và bàn tán thầm thì về chuyện tình, giữa các chú tiểu ở chốn Thiền Môn (CTLHHT, trong những trang 372 và tiếp theo).
- Dùng những danh từ dung tục, như « món ngon, vật lạ » để chỉ cái gì là tình, là yêu (CTLHHT, trang 386) ; « cả thân dâng hiến » (CTLHHT, trang 420), và có thể còn nhiều nữa, vì tôi không đọc hết cuốn tiểu thuyết.
Với những điều trên, chẳng những thanh danh của các Thiền Môn bị phạm mà cũng phạm đến đạo đức tu hành của các vị Đại Tăng chân tu. Càng đọc cuốn CTLHHT, tôi càng ớn lạnh !
e) Chêm thêm tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức…, và… dịch sai chữ Hán chăng ?
Như trên, ở phần « tác giả » lấy theo thông tin của chùa Viên Giác ở Đức, thì ông Như Điển rất thông thái, rất rành nhiều ngoại ngữ. Nên có lẽ viết tiếng Việt, sợ độc giả chưa hiểu thấu tâm can của ông, nên ông phải chêm thêm ngoại ngữ, như ở trang 622, « Peaceful Death and Joyful Rebirth (?) » ; ở trang 222, « Manger pour vivre et non vivre pour manger (?) » ; ở trang 145, « Nirvana ist weder Form noch Gestalt. Alle Phänomen* sind unbeständig; alle Phänomen* sind unsicher (?) »…, và tất nhiên có chữ Hán (âm Hán-Việt), chữ Pali, chữ Phạn (latinh hóa),…, rồi để cuối cùng, làm cho những độc giả kém hiểu biết như tôi, về ngoại ngữ và cổ ngữ, phải lầm to, như ở trang 394, hai chữ « Nhập Thất 入 室  » ông Như Điển đã giải thích như sau : « Thất đây có nghĩa là chỗ ở, mà cũng có nghĩa là 7 ngày…» !
* [Thiếu chữ « e » trong từ « Phänomen », để đi đôi với từ « sind » chăng ?].
f) Đại ngôn. Cao ngạo.
Hai nhân vật lịch sử đã được dân chúng, giáo hội Phật Giáo Việt Nam, cùng cả một dòng họ tôn kính. Tôi tin ông Như  Điển, về đạo đức cũng như về tu học, không bằng hai vị đó, thế mà ông Như Điển đã đại ngôn, cao ngạo :
- Ông bịa đặt chuyện tình,  rồi đem chuyện « Tăng sĩ trẻ với cô lái đò » để dạy đời Thiền Sư Hòa Thượng Liên-Hoa. (CTLHHT, trang 354)
- Ông dám cho đạo đức của ông còn hơn đạo đức của Thiền Sư Hòa Thượng Liên-Hoa : Trong bài « Hoàng Cô tình sử » của Thiện Giới Hoa Lan (xin xem trên mạng), bà Hoa Lan viết : « … nếu trường hợp của Hòa Thượng (ông Như Điển) rơi vào tình trạng như thế, Thầy giải quyết làm sao ? Hòa Thượng (ông Như Điển) cười thật tươi, trả lời rằng, đời tôi không bao giờ có chữ Nếu ! Thật ra trong đời tu của tôi cũng có rất nhiều người yêu tôi. Nhưng quý vị thấy đó ! Giờ này tôi vẫn còn ngồi nơi đây.».
- Không biết ông Như Điển lấy tư cách gì, để một khi bịa đặt chuyện tình ở chốn thiền môn, mà dám « thăng hoa » Hoàng Cô ! (CTLHHT, trang 624).
g) Dịch cuốn Đại Đường Tây Vực Ký.
Để tìm kiếm tài liệu về Hòa Thượng Liên-Hoa trên Internet, tình cờ, tôi thấy bài « Đại Đường Tây Vực Ký – Phê bình bản dịch của Thích Như Điển – PBĐĐTVK » của Triệu Minh Di. Bài có 61 trang. [Nguồn : thongtinberlin.de].
Tôi không biết chữ Hán, không đọc cuốn sách dịch Đại Đường Tây Vực Ký (dịch từ chữ Hán ra chữ Việt) của ông Như Điển và tôi cũng không biết kinh Hoa Nghiêm. Nhưng theo Triệu Minh Di thì ông Như Điển, vì không hiểu chữ Hán, như ông đã tự khoe; hiểu sai kinh Hoa Nghiêm, như các nhóm chữ « Tập Định », «Dược Xoa », « Kiếp Sơ », « Vô Già Đại Hội », mà một người tu học trên 40 năm phải biết, thế mà ông Như Điển cũng tự cho mình là hòa thượng, nên Triệu Minh Di đã nói ông Như Điển là « ngu dốt », « thất học », « thất tu », « Như Điển liệng rác vào mặt mọi người…»… Tôi thấy lời lẽ của Triệu Minh Di hơi « nặng », nên tìm đọc vài trang của cuốn PBĐĐTVK, và tra lại các Từ Điển Hán-Việt, cùng cuốn Từ Điển Bách Khoa Nho-Phật-Đạo – TĐBKNĐP, của Lao Tử, Thịnh Lê (Nhà Xuất Bản Văn Học, Hànội, 2001), thì thấy lời nói của Triệu Minh Di cũng không phải là vô lý. (Xin xem thêm « Thư trả lời của Minh-Di về việc phê bình bản dịch Đại Đường Tây Vực Ký của ông Như Điển », ở trên mạng).
h) Tạm kết luận.
Viết đến đây, tôi muốn xóa bỏ hết những đoạn trên, nói về ông Như Điển (từ a đến g), vì Chuyện Tình của Liên-Hoa Hòa Thượng là một chuyện tào lao, do một thầy tu tào lao viết, nên thật tình, tôi không muốn để ý tới.
Viết tiểu thuyết là quyền tự do tối thượng của ông Như Điển, nhưng ông đã bịa đặt câu chuyện, thì cũng nên bịa đặt các nhân vật trong cuốn tiểu thuyết của ông, cớ chi ông lấy danh hai nhân vật lịch sử mà được người đời tôn kính, để rồi có sự bàn tán không hay, xúc phạm đến thanh danh của hai vị, và có thể đến cả thanh danh của các Cao Tăng, Đại Đức ngày nay. Trên mạng có bài « Hoàng Cô tình sử » của Thiện Giới Hoa Lan, cùng một số bài khác. Bà Hoa Lan cũng « gợi ý » (dạy) cho Thiền Sư Liên-Hoa những phương cách để « giáo hóa » Hoàng Cô, thay vì tự thiêu. Bà Hoa Lan nói « Phật pháp rất nhiệm màu (nhiệm mầu ?), cái gì cũng giải được chỉ sợ ta không quyết tâm đấy thôi.» ! Còn về phần Hoàng Cô, thì bà đã thốt : «Nếu xét về nghiệp duyên tình ái Bà (Hoàng Cô) là cao thủ đáng mặt thượng thừa…» !
Nhưng vì tôi đã để ra thì giờ trích những cái sai lầm rất to lớn trong cuốn tiểu thuyết, tuy như đã trình trên, tôi không đọc hết cuốn tiểu thuyết nầy, để độc giả thấy rõ sự phạm, vô căn cứ và vô căn cớ, của ông Như Điển, đến thanh danh của hai nhân vật lịch sử mà cho đến bây giờ một số đông quần chúng vẫn còn ngưỡng mộ, cùng sự phạm, có thể có, đến các chốn Thiền Môn thanh tịnh, và cả đến thanh danh của các Danh Tăng, Đại Đức hiện nay. Nên tôi không xóa đi.
IV – Chánh Sử và một vài tài liệu đứng đắn.
1) Theo Đại Nam Liệt Truyện Chính Biên – ĐNLTCB, Tập 2, Quyển 3 (Nhà Xuất Bản Thuận Hóa, Huế, 1993), trang 65, ghi :
« Long-Thành Công-Chúa Ngọc-Tú : Con gái lớn của Hưng-Tổ, là chị cùng mẹ với Thế-Tổ. Khi biến loạn năm Giáp-Ngọ (1774), theo Hiếu-Khang Hoàng-Hậu, ẩn nấu làng An Du (7). Mùa xuân năm Kỷ-Hợi (1779), theo Hậu vào Gia Định, gả cho Cai Cơ là Lê Phước Điển. Năm Quý-Mão (1783), chiến dịch ở đảo Diệp Thạch, Điển bị giặc bắt được, chửi giặc rồi bị giết chết. Chép rõ ở truyện Điển. Khi ấy Chúa còn trẻ tuổi, giữ tiết không đi lấy chồng nữa. Chúa từng nói rằng : Điển làm bề tôi, biết chụi chết vì tiết nghĩa, ta là vợ há nên biến đổi tiết nghĩa, khi nào lấy lại được Kinh Thành cũ, ta lập tức xuất gia thờ Phật mà thôi. Thế-Tổ khen về chí tiết liệt của Chúa. Buổi đầu năm Gia-Long, Thế-Tổ làm nhà tại xã Dương Xuân để Chúa ở. Chúa thường xin gọt tóc, Thế-Tổ không bằng lòng cho.
(7) : [An-Du 安  遊  ở tỉnh Quảng-Trị, là quê của Thái Hậu Hiếu-Khang.]
Năm Minh-Mạng thứ tư (1823) là năm Quý-Mùi, mùa đông, Chúa mất, thọ 65 tuổi. Trước đây Chúa bệnh nặng, Thánh-Tổ Nhân Hoàng Đế đến thăm, Chúa khóc nói rằng : cắt tóc thờ Phật, đấy là ý muốn lúc bình sinh của vị vong nhân (8) nầy, có chí muốn mà chưa làm được, duy Hoàng Đế làm cho trọn vẹn ý muốn ấy, sau khi chết rồi, chớ có để tóc, liệm bằng áo cà sa, thế là hồn ở dưới chín suối, xong được ý muốn ấy rồi. Thánh-Tổ lấy làm cảm động. Khi Chúa mất rồi, Thánh-Tổ đem lời nói của Chúa bảo Kiến An Công là Đài. Kiến An Công Đài tâu rằng : Thân thể tóc da là của cha mẹ để cho, lúc mới sinh ra trọn vẹn, lúc chết vẫn giữ được trọn vẹn là lễ đấy. Hoàng Đế trị vì thiên hạ nên chuộng đạo chính, truất bỏ dị đoan, lời Chúa xin thế không thể theo được. Thánh-Tổ cho là phải, bèn sai Ông (Đài) cùng Diên Khánh Công Tấn hội đồng với Bộ Lễ sửa việc tang, cấp cho nhiều của (để trị tang). Nghỉ coi chầu năm ngày, sai quan đến tế một đàn, tặng là Long-Thành Thái Trưởng Công Chúa, tên thụy là Trinh-Tĩnh, phụ táng cạnh Lăng Thụy-Thánh (9)… Ngày an táng, Thánh-Tổ nghỉ coi chầu một ngày, mặc áo trắng đi đưa.
(8) : [Vong nhân : chỉ người đàn bà góa.]  (9) : [Lăng của Thái Hậu Hiếu-Khang.]
Trước kia, năm Gia-Long thứ 11 (1812), sửa làm Lăng Thụy-Thánh, Thế-Tổ dụ rằng : Trưởng Công Chúa thờ mẹ có hiếu, kính giữ đạo làm con lúc gian nan để tiếng thơm như ngọc uyển, ngọc diễm, đặc biệt chuẩn cho dựng sinh phần ở bên Lăng. Lại dự đặt nơi phụ hưởng ở một gian bên tả Tẩm Điện (Đền Thờ Lăng Thụy-Thánh). Đến đây mất, bèn phụ táng ở đấy. Năm thứ năm, phụ hưởng ở một gian bên tả, hướng Tây. Không có con thừa tự, lấy Thường Tín Công Cự coi việc thờ tự. »
2) Theo Bulletin des Amis du Vieux Huê – BAVH, Tập 3 (Juillet-Septembre), 1915, trong bài « La Pagode Quấc-Ân (10) – Les Divers Supérieurs » do Linh Mục Léopold Cadière viết,  trang 308, 309, ghi :
(10) : [Chú ý chữ « Quốc », ở Huế lúc trước, viết Quấc.]
Bài viết bằng tiếng Pháp, tôi cố gắng dịch ra tiếng Việt, và để cho khá trung thành, tôi ghi theo đây những chữ Hán, như nguyên bản :
« Sự trùng tu chùa Quấc-Ân được gắn liền với tên của một vị Công Chúa nhà Nguyễn, Công Chúa Ngọc-Tú 玉  琇 , hay Long-Thành-Công-Chúa 隆  城  公  主 , Bà là con cùng mẹ và là chị cả của vua Gia-Long. Bà đã theo mẹ và cả (toute) triều đình vào Nam, khi Bắc quân (Tonkinois) đến Huế. Bà được gả cho Cai-Cơ Lê-Phúc-Điển 黎  福  日典 (có nơi cho âm Thiển). Ông ta đã chiến đấu dũng cảm với Tây-Sơn, rồi bị bắt và bị giết. Bà mất chồng khi còn trẻ, và không con, Bà không muốn tái giá. Bà hay đi lễ (fréquenter) chùa Từ-Ân 慈  恩  寺  , ở đây Trú Trì (Supérieur, Tọa Chủ, Trú Trì ?) Liên-Hoa 蓮  花 , còn gọi là Thiệt-Thành 寔  誠  hay Liễu-Đạt 了  達  , khuyên (persuader : thuyết phục) nên giữ « Tam Quy 三  皈 , Ngũ Giới 五  戒 . ».
Vị Sư nầy, quê ở vùng quanh Huế (environs de Hué) chăng ? Ông có tu tại chùa Quấc Ân trong vài năm chăng ? (11) Dầu sao đi nữa thì (Toujours est-il), theo các tài liệu biên niên (annales) còn lưu trữ ở chùa (Quốc-Ân), Hòa Thượng Liên-Hoa có dặn dò Bà, khi nào hoàn cảnh cho phép trở về Huế, thì đừng quên (lo cho ?) chùa Quấc Ân. Bà về Huế khoảng 1801, và mất năm 1823, thọ 65 tuổi.
(11) : [Nếu Hòa Thượng Liên-Hoa có làm Trú Trì ở chùa Thiên Mụ, thì có lẽ Linh Mục Cadière đã nói ở đây, vì trong bài nầy, tác giả có đề cập tới sự liên hệ mật thiết giữa các Tăng Cang, Trú Trì chùa Thiên Mụ với các Trú Trì chùa Quốc Ân.]
Năm 1805, Bà chỉ định (charger) hai Đại-Sư 大  師  Trí-Hải 智  海  và Chính-Văn 正  聞  xây lại chùa Quấc-Ân, cùng triệu tập một số Tăng Chúng cho chùa. Nhân đó, Bà cúng 300 quan (ligature, xâu tiền, quan tiền ?)… Ngôi chùa mới khá đơn giản. Theo sự đồn miệng, thì đó cũng chỉ là một am-tranh (12) (chữ trong bài viết), nhưng dầu sao, tác phẩm của Ngài Nguyên-Thiều đã được hồi sinh. Vì thế, tên của Trú Trì (Supérieur) Liễu-Đạt và Công Chúa Long-Thành được ghi một cách trịnh trọng (en bonne place) trong sổ ghi danh các vị Sư và các ân nhân của chùa.
(12) : [Am tranh đây chắc là một cách nói để chỉ nơi các Sư tu hành. Số tiền 300 quan là một số tiền khá lớn thời bấy giờ, chắc ngôi chùa mới cũng là một cái am nhỏ, xây bằng gạch, mái lợp ngói, chứ không phải một cái am vách đất, lợp tranh.]
Người ta con giữ lại ở chùa 5 bức chân dung. Các chân dung được đặt ở bàn thờ dành cho các Danh Sư đã tu tại chùa, trong đó có chân dung của Ngài Liễu-Đạt, còn gọi là Liên-Hoa… ».
Hết trích dịch.
3) Theo Bulletin des Amis du Vieux Huê – BAVH, Tập 3 (Juillet-Septembre), 1923, trong bài « Le Tombeau de Gia-Long » do Linh Mục Léopold Cadière viết,  trang 343, 344, ghi :
« … Tẩm của Công Chúa Ngọc-Tú…[bản đồ Lăng Thiên-Thụ, Lăng của Thế-Tổ, số XLVI, ghi Tẩm của Hoàng Cô, chị cả của vua Gia-Long]… khi đến những ngày kỵ (của Hoàng Hậu Hiếu-Khang), thì chủ tế lạy trước bàn thờ của Mẹ vua Gia-Long, rồi quay sang bàn thờ của người con gái (Công Chúa Long-Thành) vái 4 vái. Trong khám thờ (Công Chúa Long-Thành), sau bàn thờ không có Thần-Chủ (tablette funéraire) (13).
(13) : [Thần Chủ được thờ tại Phủ Thường Tín Quận Vương (Nguyễn-Phước Cự), ở làng Xuân-Vinh, huyện Phú-Lộc, Thừa-Thiên. Ở Điện Thoại-Thánh chỉ có Thần Vị của Công Chúa.]
Tẩm là một cái Tháp (stûpa) có 4 tầng… Vòng thành phía trong dài 15 m, rộng 9 m, cao 1,50 m… Vòng thành ngoài dài 24 m, rộng 16 m, cao 2,40 m…».
V – Vài sự kiện lịch sử.
1) Trưởng Công Chúa.
Thái Hậu Hiếu-Khang có 3 người con trai, ngoài Thế-Tổ, là Hải-Đông Quận Vương Nguyễn-Phước Đồng 日同  và Thông-Hóa Quận Vương Nguyễn-Phước Thiển 日典 (có nơi cho âm Điển), và một người con gái duy nhất là Công Chúa Long-Thành. Ông Đồng bị Tây Sơn hại năm 1777 (cùng lúc với Duệ-Tông Nguyễn-Phước Thuần 淳 và Tân Chánh Vương Nguyễn-Phước Dương 暘 ), Ông Thiển bị Tây Sơn bắt và bị hại năm 1783, tại đảo Diệp-Thạch (cùng lúc với Ông Lê Phúc Điển, chồng của Công Chúa Long-Thành).
Vậy ngoài Công Chúa Long-Thành và Thế-Tổ, thì vào những năm 1800, Thái Hậu Hiếu-Khang không còn người con nào khác nữa. Từ An-Du cho đến những lúc gian lao tại miền Nam, chỉ có một tay Công Chúa lo cho Thái Hậu. Cũng vì thế, nên ngay cả sau khi chồng mất, Bà còn trẻ, muốn đi tu, nhưng còn mẹ già, nên phải ở nhà lo phụng dưỡng. Sau khi Thái Hậu băng (mất) năm 1811, Bà lại muốn xuất gia, nhưng Thế-Tổ không vui, vì Bà rất có công với Thái Hậu trong những buổi ly lạc, nên muốn giữ Bà lại để phụng dưỡng. Thế-Tổ xem Bà như một người mẹ thứ hai sau khi Thái Hậu băng. Thánh-Tổ vâng chỉ của Thế-Tổ, nên rất kính trọng Bà, và cũng không vui, khi Bà xin đi tu, hầu thay mặt Thế-Tổ để phụng dưỡng Bà. Có chăng là khi Bà mất, thì Thánh-Tổ xây Tháp cho Bà, xem Bà như một vị xuất gia vậy.
2) Thần Vị của Công Chúa thờ ở bàn thờ Tổ ở các chùa.
Chuyện là, nền chính trị của nước ta xưa, theo Khổng Giáo, nghĩa là « Quân, Sư, Phụ », vua là trên hết. Cho nên các Thánh Vị của các vị Hoàng Đế đều được thờ tại chánh điện thờ Phật (ở phía dưới bàn thờ Phật), Thánh Vị của các Hoàng Hậu, Thần Vị của các Công Chúa, Hoàng Tử đều được thờ ở bàn thờ Tổ (bàn thờ chánh, ở giữa, phía sau điện thờ Phật). Bằng chứng trong BAVH 1916, tập 4 (Octobre-Décembre), bài « Chùa Diệu Đế » của Cụ Nguyễn Đình Hòe, trang 395, cho : Ở Điện Đại-Giác chùa Diệu Đế « Ở chánh điện, bàn thờ phía trên thờ Tam Thế 三   勢 , bàn thờ phía dưới thờ Thánh Vị của Hiến-Tổ (Thiệu-Trị)…», hay trong BAVH 1917, tập 3 (Juillet-Septembre), bài « Chùa Báo-Quốc 報  國  » của J-A Laborde, trang 238, nói bàn thờ chính giữa (bàn thờ Tổ, sau điện thờ Phật) thờ Thánh Vị của Hoàng Hậu Hiếu-Khang, người đã xây lại chùa Báo-Quốc, còn hai bàn thờ hai bên, gần vách tường, thì thờ Long Vị các vị Hòa Thượng và Trú Trì…
Ngay cho cả người dân thường, như trong gia đình chúng tôi, Bà Cô Ngoại của chúng tôi (em ruột Ông Ngoại của chúng tôi) là Cụ Hồ-Đắc Thị Thể A. (chánh thất của Cụ Hiệp Tá Đại Học Sĩ Ưng D.), Bà Nội của chúng tôi là Cụ Nguyễn-Xuân Thị Kh. và Bà Ngoại của chúng tôi là Cụ Nguyễn Thị K. đã sáng lập chùa Sư Nữ Diệu Viên, Huế (hiện ở đường Hồ-Đắc Di), năm Khải Định thứ 9 (1924). Cụ Hiệp Tá Đại Học Sĩ Ưng D. đã tâu xin cho Sư Bà Hướng-Đạo làm Khai Sơn Trú Trì của chùa. Bài Vị của hai Cụ Hồ-Đắc Thị Thể A. và Nguyễn-Xuân Thị Kh. được thờ ở bàn thờ Tổ (bàn thờ chính giữa, sau điện Phật). Trên bàn thờ đó, ở giữa thờ Tổ Đạt-Ma, bên phải thờ Bài Vị của Cụ Thể A. (mất năm 1942), bên trái thờ Bài Vị của Cụ Thị Kh. (mất năm 1933). (Bà Ngoại của chúng tôi mất năm 1949, tại Thanh Hóa, và lúc bấy giờ đang còn chiến tranh, nên không thỉnh Bài Vị của Cụ lên thờ ở chùa Diệu Viên). [Nguồn : Gia Phả Họ Hồ-Đắc (1942) và Gia Phả Phòng Vĩnh Quốc Công (1949)].
Chuyện là ở dưới triều nhà Nguyễn, nhưng theo tôi, thì ngay cả các triều Lý (1010), Trần, Lê, Hậu Lê – Chúa Trịnh – Chúa Nguyễn, đều như thế cả. Xem tiendatguide/article/dinh-chua-mien-bac, trong đó có nói Đức Trần Hưng Đạo được thờ ở chùa Thái Cam, Hànội, hay Thái Sư Trần Thủ Độ và Phu Nhân là Bà Trần Thị Dung, được thờ ở chùa Cầu Đông, Hànội…
Hiện bây giờ, sau năm 1975, vì « Thời Thế », vì « Đương Đại », vì « Thời Thượng », mà Thánh Vị của Hiến-Tổ, chẳng những không được thờ ở dưới bàn thờ Phật, hay ở tại bàn thờ Tổ (sau điện Phật), tại chùa Diệu Đế, mà chỉ được thờ ở bàn thờ bên hông, cùng với các Thần Vị của các Công Chúa, Hoàng Tử (phía trái bàn thờ Tổ, sát vách tường, và xoay mặt lại phía bàn thờ Tổ). Còn bàn thờ Tổ thì để thờ Long Vị của các vị Tăng Cang, Trú Trì.
Bài Vị của Bà Cô Ngoại và của Bà Nội của chúng tôi cũng chỉ được thờ ở bàn thờ bên phải của bàn thờ Tổ, tại chùa Diệu Viên. Ở bàn thờ Tổ, ngoài Tổ Đạt-Ma, thì thờ Long Vị của hai vị Trú Trì của chùa đã mất (vị thứ nhất mất năm 1974, và vị thứ hai mất vào năm nào thì tôi không rõ).
Thánh Vị của Hoàng Hậu Hiếu-Khang ở chùa Báo-Quốc có được thỉnh đi thờ ở một bàn thờ khác hay không, thì hiện giờ, tôi không biết.
3) Long Vị của Thiền Sư Hòa Thượng Liện-Hoa và Thần Vị của Hoàng Cô ở chùa Từ-Ân.
Như đã trình trên, Thần Vị của Hoàng Cô được thờ ở bàn thờ Tổ tại chùa Từ Ân là một chuyện thường tình, Long Vị của Thiền Sư Hòa Thượng Liên-Hoa được thờ ở bàn thờ Tổ cũng là một chuyện thường tình, hợp với phong tục của nước nhà đã có từ lâu, hơn nữa, tuy Công Chúa không xuất gia, vì còn bổn phận của người con gái trưởng độc nhất lo cho mẹ già, nhưng đã có ý định đi tu, đã thụ Bồ Tát Giới, và sau nầy, khi mất đi, Tẩm là một cái Tháp, dành riêng cho các Đại Tăng, Đại Ni. Vậy Công Chúa cũng đưọc xem như là một người đã xuất gia lúc còn tại thế.
Long Vị của Hòa Thượng và Thần Vị của Công Chúa được thỉnh kề nhau ở bàn thờ Tổ, tại chùa Từ Ân, có thể vì hai vị đã có công lớn với chùa, và đã tu học ở chùa trong cùng một khoảng thời gian (các Long Vị và Thần Vị được xếp đặt theo thứ tự thời gian, ở bàn thờ Tổ chăng ?), tuy Công Chúa Long-Thành chỉ thường xuyên đến tu học ở chùa trong một thời gian ngắn.
Chuyện mà hiện giờ, ta vẫn thấy như thế, chắc là các nhà hữu trách muôn duy trì cổ tục, duy trì văn hóa xưa, hay vì « Thời Thế Du Lịch », muốn đề cao những tàn tích cổ, để tạo một sự « lạ » mà thu hút du khách, cho nên Thần Vị của Hoàng Cô không được thỉnh đi khỏi bàn thờ Tổ, như Thánh Vị của Hiến-Tổ, ở chùa Diêu Đế, tại Huế, chăng ?.
Cũng vì thế mà Nguyễn Hiền Đức đã viết vào cuốn LSPGĐT chuyện của Hòa Thượng Liên-Hoa trên. Bây giờ lấy giả thuyết : nếu Thần Vị của Hoàng Cô được thỉnh gần một Long Vị (hay một Thần Vị) của một Thiền Sư (hay của một Hoàng Tử, hay của một người đàn ông) khác, thì đó, đối với đời bây giờ cũng là một chuyện « lạ », và e rồi cũng sẽ có những giai thoại tương tựa như chuyện của Hòa Thượng Liên-Hoa – Công Chúa Long-Thành trên…
4) Lấy một giả thuyết hão huyền.
Hòa Thượng Liên-Hoa là một vị Thầy, một vị Tổ, một vị Thiền Sư chân tu, đạo đức, nếu không thì làm sao Hòa Thượng được cấp Độ Điệp, Giới Đao và thụ phong Tăng Cang sau một kỳ « thi tuyển », mà hội đồng « khảo thí » gồm những Đại Sư tài trí, chân tu, do Bộ Lễ tổ chức ? Còn Công Chúa Long-Thành là « cành vàng, lá ngọc » (trong nghĩa trân quý) của Triều Đình, của Hoàng Gia, tức phải có đức hạnh để làm gương cho vua, cho chúa, cho triều thần, cho thần dân, chứ làm sao, mà sau khi đã giữ tiết từ lúc 24 tuổi, để đến lúc 65 tuổi lại « hôn » tay của một vị sư đang tĩnh tâm trong một tịnh thất ?
Hai người đức hạnh, chân tu như vậy và được cả nước biết đến, nếu, lấy giả thuyết hão huyền là có tình cảm với nhau đi chăng nữa, thì cũng « sống để dạ, chết mang đi », chứ đâu đi làm những chuyện đường đột, để rồi phải tự thiêu và uống độc dược !
VI – Kết Luận.
1) Cuốn LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.
Theo sự phân tích ở phần II về cuốn Lịch Sử Phật Giáo Đàng Trong, cùng sự phân tích ở phần IV về Chánh Sử và vài sự kiện lịch sử, cho chúng ta thấy rõ ràng chuyện của Hòa Thượng Liên-Hoa trong cuốn LSPGĐT, là một chuyện không có thật trong lịch sử.
Cuốn LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức là một công trình khảo cứu khá công phu, nhưng tác giả đã dẫn chứng những tài liệu không chính xác, đã nghe những tin đồn miệng, đã lấy giả thuyết riêng của mình, để giải thích những sự kiện lịch sử, vì vậy mà giá trị của tác phẩm bị mất đi một phần khá lớn. Thật là đáng tiếc cho cả một công trình khảo cứu !
Có thiếu sót trong một tác phẩm dày 876 trang, là một chuyện thường tình. Nhưng những thiếu sót quan trọng, như chuyện của Hòa Thượng Hải-Tịnh, hay chuyện Hiệp Đức Hầu Nguyễn-Phước Thuần…, và nhất là chuyện của Hòa Thượng Liên-Hoa đã gây rất nhiều tai hại lớn lao, bởi những chuyện « tình » đã lấy nguồn ở cuốn LSPGĐT, được đăng tải đầy dẫy trên mạng Internet, trên các sách báo, dính liếu (líu) đến hai nhân vật lịch sử có tiếng tăm.
Tai hại cho thanh danh của Hòa Thượng Liên-Hoa và Công Chúa Long-Thành, hai nhân vật lịch sử đã được dân chúng, giáo hội Phật Giáo Việt Nam, cùng cả một dòng họ tôn kính, mà còn tai hại cho thanh danh của các chốn Thiền Môn và các Tăng, Ni, hiện nay.
Một số Hòa Thượng, vì không có phương tiện khảo cứu, muốn viết về lịch sử của các Thiền Sư cho bổn đạo, đã lấy tài liệu trong cuốn LSPGĐT, nhưng khi nói đến Thiền Sư Liễu-Đạt – Thiệt-Thành – Liên-Hoa, đến chuyện  « tình », vì kính một vị Tổ, một vị Thiên Sư chân tu, thì không ghi vào sách, mà chỉ nói « Thiền Sư viên tịch vào năm 1823 ». Xin xem một trong những bài đó, ở các trang mạng, như « Trang Nhà Quảng Đức » hay « Thiền Viện Thường Chiếu ». Tất nhiên cũng có một số nhà sư, thiếu suy nghĩ, đã lợi dụng chuyện trong cuốn LSPGĐT, để trích dẫn trên các sách hay bài viết của mình.
2) Bài Người Xuất Gia Đối Với Cha Mẹ Đẻ – NXGĐVCMĐ.
Cuốn CTLHHT thì không nên nhắc đến nữa, nhưng ông Như Điển lại viết thêm bài « Người Xuất Gia Đối Với Cha Mẹ Đẻ » (Xin xem trên mạng Internet). Tôi chỉ đọc mấy hàng đầu, mà thấy ông Như Điển cao ngạo làm sao, ông viết : « Một vị xuất gia, ngoài kính lễ Tam Bảo ra không lễ lạy bất cứ tôn vị nào khác, kể cả cha mẹ.». Tôi chắc đây không phải là lời của Đức Thích-Ca dạy.
Ngoài ông Như Điển ra, cũng có một số sư, với lời lẽ ôn tồn hơn, trích kinh, dịch sách, giảng giải sự khiêm cung của phật tử, để bào chữa « tự tôn » : « … Khi tiếp xúc với chư tăng ni, quí vị cư sĩ Phật Tử tại gia, (kể cả thân quyến của chư tăng ni), thường đơn giản gọi bằng Thầy, hay Cô, (nếu như không biết rõ hay không muốn gọi phẩm trật của vị tăng ni có tính cách xã giao), và thường xưng là con, (trong tinh thần Phật pháp, người thụ ít giới bổn tôn kính người thụ nhiều giới bổn hơn, chứ không phải tính tuổi tác người con theo nghĩa thế gian), để tỏ lòng khiêm cung, kính Phật trọng tăng, cố gắng tu tập, dẹp bỏ bản ngã, dẹp bỏ tự ái, cống cao ngã mạn, mong đạt trạng thái: niết bàn vô ngã, theo lời Phật dạy…
… Khi tiếp xúc với quí vị cư sĩ Phật Tử tại gia, kể cả người thân trong gia quyến, chư tăng ni thường xưng là tôi hay chúng tôi, (hay xưng pháp danh, pháp hiệu, hoặc bần tăng, bần ni), cũng có khi chư tăng ni xưng là Thầy, hay Cô, và gọi quí vị là đạo hữu, hay quí đạo hữu… ».
Đi tu, chắc cũng là một quyết định thanh cao, hàm chứa một lý tưởng hoàn hảo. Đi tu thì tâm hồn được trong sáng, an nhiên; tư thái được bình thản, khoan dung độ lượng, và sau khi chết, theo tín ngưỡng, được đạt cõi Tây Phương.
Nhưng nhũng người « thường », « tại gia », chắc họ cũng có một lý tưởng thanh cao, một cuộc sống hoàn hảo vậy. Đừng nói gì cho cao xa, nếu tất cả mọi người đều đi tu, và không có những người « thường », « tại gia », thì làm gì có nhân loại ngày nay !
« Cuộc thành bại, hầu cằn mái tóc. Lớp cùng thông, như đốt buồng gan »  (Nguyễn Gia Thiều). « Thành » đây không phải là đậu (đỗ) Tiến Sĩ, làm Bộ Trưởng, thăng Giám Đốc, mà « Thành, Bại » đây là chạy ăn từng bữa, cho chính mình, cho gia đình mình, cho giáo dục, tương lai của con cháu mình. Hôm nay có ăn là  « Thành », không có ăn là « Bại ».
Chắc chúng ta cũng đồng ý, là một số lớn các Tăng, Ni, hiện nay, được thoát khỏi cảnh « Thành, Bại, Cùng, Thông » ghê gớm đó. Phần nhiều các Tăng, Ni đều được phật tử cung phụng, có chùa to cảnh lớn, để tu học. Một số tăng, ni thì mỗi năm « tịnh tu, nhập thất » ở mỗi nơi khác nhau. Có năm, thì ở Mỹ, ở Nhật, có năm, thì ở Canada, ở Thái Lan, ở Pháp, ở Ấn Độ, ở Đức, ở Úc… Những sự tu học đó chắc cũng phải đòi hỏi một sự tốn kém công của lớn lao. Ai đã lo cho sự tốn kém đó, nếu không phải là do những người « thường », « tại gia », đã « cằn mái tóc », đã « nát buồng gan » !
Đi tu thì được miễn « dẹp bỏ bản ngã, dẹp bỏ tự ái, cống cao ngã mạn » chăng ?
Còn nói rằng « thụ nhiều giới ». Đã chắc gì hầu hết các tăng, ni đã thực hành « thụ nhiều giới », hay chỉ nói ở trên giấy tờ, ở trên miệng. Trên mạng, cùng báo chí trong và ngoài nước, đã bao phen đăng tải những tin « phá giới » của một số thầy tu.
Xuống tóc đi tu, mới biết vài câu kinh, vài tiếng kệ, chưa phải là những Tăng, Ni chân tu, mà đức hạnh đã làm gương cho nhân thế, mà trí tuệ đã phổ độ chúng sanh, thì đã tự cao tự đại, bắt phật tử phải gọi bằng thầy, bắt phật tử phải tự xưng là con. Tôi là một phật tử nhỏ bé, như đã trình trên, tôi đã nghe, tại Nice, một số linh mục trẻ tuổi, xưng con với chúng tôi là những người đã ngoài sáu, bảy mươi tuổi. Trong buổi nói chuyện tại Paris, ngày 15/04/2012, Linh Mục Nguyễn Văn Khải đã tự xưng con, xưng cháu với những người lớn tuổi.
Sự tu học của các tu sĩ trong Công Giáo, chắc cũng đòi hỏi những nỗ lực lớn lao, không thua kém gì so với sự tu học của các tu sĩ trong Phật Gíáo.
Thật là đáng tiếc cho một thầy tu, thay vì đem những lời dạy cao đẹp, bổ ích của Đức Thích-Ca, mà hiện nay, cả toàn thể thế giới đều tâm phục, khẩu phục, để làm lợi cho thế gian, thì lại bịa đặt viết chuyện tình tào lao, không có thật, để rồi, chẳng những phạm đến thanh danh của hai nhân vật lịch sử, mà dân chúng, giáo hội Phật Giáo Việt Nam, cùng cả một dòng họ tôn kính, ngưỡng mộ, mà còn phạm đến các chốn Thiền Môn thanh tịnh, các vị Tăng Ni chân tu hiện nay; lại còn cao ngạo đối với Cha Mẹ Đẻ, đối với phật tử.
Hành động đó làm cho chúng ta phải suy nghĩ.
© Nguyễn Vĩnh-Tráng.
Tiết Hạ chí, năm Con Rồng.
© Đàn Chim Việt